9 Bước thiết kế hệ thống PCCC kèm các tiêu chuẩn và quy định

Thiết kế hệ thống PCCC là bước quan trọng nhằm chủ động phát hiện, cảnh báo và kiểm soát nguy cơ cháy nổ, góp phần bảo vệ con người, tài sản cũng như duy trì hoạt động an toàn cho công trình. Trong bài viết dưới đây, TDI Cons sẽ cùng bạn tìm hiểu quy trình thiết kế, các tiêu chuẩn áp dụng và những lưu ý quan trọng khi triển khai hệ thống PCCC.

Thiết kế hệ thống PCCC là gì?

Thiết kế hệ thống phòng cháy chữa cháy là quá trình khảo sát, tính toán và xây dựng phương án phòng cháy, chữa cháy phù hợp với đặc điểm của từng công trình. Dựa trên quy mô, công năng, số lượng người sử dụng, đặc tính vật liệu và nguy cơ cháy nổ, kỹ sư sẽ bố trí hệ thống báo cháy, chữa cháy, hút khói, cấp nước và thoát nạn một cách đồng bộ.

Một phương án thiết kế phù hợp có thể giúp phát hiện sớm, kiểm soát đám cháy và tạo điều kiện để người bên trong sơ tán an toàn, đồng thời hỗ trợ lực lượng chữa cháy tiếp cận và xử lý sự cố hiệu quả.

Tầm quan trọng của hệ thống PCCC trong công trình hiện nay?

Cháy nổ có thể gây thiệt hại nghiêm trọng về con người, tài sản và làm gián đoạn hoạt động của công trình. Theo Cục Cảnh sát PCCC và CNCH, năm 2024, cả nước xảy ra 4.112 vụ cháy, khiến 100 người tử vong, 89 người bị thương và gây thiệt hại tài sản ước tính khoảng 657,45 tỷ đồng.

Những con số trên cho thấy thiết kế hệ thống PCCC không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu pháp lý mà còn là giải pháp chủ động bảo vệ công trình trước nguy cơ cháy nổ. Một hệ thống được tính toán và bố trí phù hợp sẽ mang lại những lợi ích quan trọng:

• Phát hiện và cảnh báo sớm: Đầu báo, trung tâm báo cháy, chuông và đèn cảnh báo giúp nhận biết sự cố ngay từ giai đoạn đầu.
• Kiểm soát đám cháy kịp thời: Sprinkler, họng nước, bình chữa cháy và các thiết bị chuyên dụng hỗ trợ khống chế ngọn lửa, hạn chế cháy lan.
• Bảo vệ tính mạng con người: Hệ thống cảnh báo, hút khói, tăng áp và chỉ dẫn thoát nạn giúp người bên trong có thêm thời gian di chuyển đến khu vực an toàn.
• Giảm thiểu thiệt hại tài sản: Xử lý đám cháy sớm giúp hạn chế hư hỏng kết cấu, máy móc, hàng hóa và cơ sở vật chất.
• Duy trì hoạt động của công trình: Phương án PCCC hiệu quả góp phần giảm nguy cơ gián đoạn sản xuất, kinh doanh và các chi phí khắc phục sau sự cố.
• Đáp ứng yêu cầu pháp luật: Hệ thống được thiết kế, thi công và nghiệm thu theo quy định giúp công trình đáp ứng điều kiện an toàn trước khi đưa vào khai thác.

Vì vậy, đầu tư cho hệ thống PCCC cần được thực hiện ngay từ giai đoạn thiết kế công trình, bảo đảm sự đồng bộ giữa kiến trúc, kết cấu và hệ thống cơ điện.

Quy trình thiết kế hệ thống PCCC đạt đúng tiêu chuẩn

Quy trình thiết kế hệ thống PCCC cần được triển khai đồng bộ từ khảo sát, xây dựng phương án đến thi công, nghiệm thu và bàn giao. Tùy theo loại hình, quy mô và mức độ nguy hiểm cháy, thành phần hồ sơ cũng như thủ tục áp dụng đối với từng công trình có thể khác nhau.

Bước 1: Thu thập dữ liệu và khảo sát thực tế công trình

Đơn vị thiết kế tiếp nhận thông tin về quy mô, công năng, số tầng, diện tích, vật liệu xây dựng, số lượng người sử dụng và đặc điểm hoạt động của công trình. Đồng thời, đội ngũ kỹ sư tiến hành khảo sát hiện trạng kiến trúc, kết cấu, hệ thống điện, cấp thoát nước và điều kiện tiếp cận của phương tiện chữa cháy.

Dữ liệu thu thập được là cơ sở để đánh giá nguy cơ cháy nổ, xác định yêu cầu bảo vệ và lựa chọn giải pháp PCCC phù hợp.

Bước 2: Xây dựng phương án và lập bản vẽ thiết kế cơ sở

Dựa trên kết quả khảo sát, kỹ sư xây dựng phương án tổng thể cho hệ thống báo cháy, chữa cháy, cấp nước, hút khói, tăng áp và thoát nạn. Tùy đặc điểm công trình, giải pháp có thể sử dụng hệ thống sprinkler, chữa cháy vách tường, chữa cháy bằng khí hoặc các hệ thống chuyên dụng khác.

Bản vẽ thiết kế cơ sở thể hiện sơ bộ nguyên lý hoạt động, vị trí thiết bị chính và sự liên kết giữa hệ thống PCCC với kiến trúc, kết cấu cùng các hạng mục cơ điện.

Bước 3: Thiết kế bản vẽ kỹ thuật thi công chi tiết

Sau khi phương án được thống nhất, đơn vị tư vấn triển khai hồ sơ thiết kế kỹ thuật chi tiết, bao gồm:

• Sơ đồ nguyên lý của từng hệ thống.
• Mặt bằng bố trí thiết bị và đường ống.
• Sơ đồ đi dây và kết nối tín hiệu.
• Chi tiết lắp đặt thiết bị.
• Thuyết minh kỹ thuật.
• Tính toán thủy lực, lưu lượng và áp lực.
• Tính toán nguồn điện và dung lượng dự phòng.
• Danh mục tiêu chuẩn, quy chuẩn được áp dụng.

Hồ sơ phải thể hiện rõ thông số kỹ thuật, vị trí và phương thức vận hành để phục vụ công tác thẩm định, thi công và nghiệm thu.

Bước 4: Thực hiện thẩm định hồ sơ PCCC

Đối với dự án, công trình thuộc diện phải thẩm định thiết kế về PCCC, chủ đầu tư chuẩn bị và nộp hồ sơ đến cơ quan có thẩm quyền theo quy định. Hồ sơ sẽ được kiểm tra về giải pháp ngăn cháy, thoát nạn, báo cháy, chữa cháy, chống tụ khói và các điều kiện an toàn liên quan.

Nếu có yêu cầu điều chỉnh, đơn vị thiết kế cần cập nhật, hoàn thiện hồ sơ trước khi triển khai. Phạm vi công trình phải thẩm định và cơ quan thực hiện được xác định theo Luật PCCC và CNCH cùng Nghị định 105/2025/NĐ-CP.

Bước 5: Bóc tách khối lượng và lập chi phí dự kiến

Căn cứ hồ sơ thiết kế đã hoàn thiện, bộ phận dự toán tiến hành bóc tách số lượng vật tư, thiết bị, phụ kiện và nhân công. Chi phí cần được lập theo từng hệ thống và hạng mục để chủ đầu tư dễ dàng kiểm soát ngân sách.

Bảng khối lượng cũng là cơ sở để lựa chọn nhà cung cấp, tổ chức thi công và theo dõi các thay đổi phát sinh trong quá trình triển khai.

Bước 6: Thi công, lắp đặt các hạng mục PCCC

Nhà thầu tiến hành lắp đặt đường ống, dây tín hiệu, tủ trung tâm, đầu báo, sprinkler, họng nước, máy bơm và các thiết bị khác theo hồ sơ được phê duyệt hoặc thẩm định.

Quá trình thi công pccc phải được giám sát chặt chẽ, phối hợp đồng bộ với hệ thống điện, cấp thoát nước, thông gió và kiến trúc. Mọi thay đổi so với thiết kế cần được kiểm soát, cập nhật và thực hiện đúng trình tự quy định.

Bước 7: Kiểm tra, vận hành thử và nghiệm thu nội bộ

Sau khi lắp đặt, nhà thầu và chủ đầu tư tiến hành kiểm tra từng thiết bị, từng hệ thống và khả năng liên động. Các nội dung thử nghiệm thường gồm:

• Kiểm tra tín hiệu đầu báo và trung tâm báo cháy.
• Thử chuông, đèn và thiết bị cảnh báo.
• Thử áp lực, lưu lượng của hệ thống chữa cháy.
• Kiểm tra hoạt động của máy bơm và nguồn điện dự phòng.
• Thử liên động quạt hút khói, tăng áp, thang máy và các hệ thống liên quan.
• Kiểm tra khả năng truyền tin và điều khiển thiết bị.

Những lỗi phát hiện trong quá trình chạy thử phải được khắc phục trước khi tổ chức nghiệm thu hoàn thành.

Bước 8: Nghiệm thu với cơ quan có thẩm quyền

Chủ đầu tư có trách nhiệm tổ chức nghiệm thu hoàn thành các hạng mục liên quan đến PCCC, lập đầy đủ hồ sơ và tự chịu trách nhiệm về kết quả nghiệm thu. Công trình chỉ được đưa vào hoạt động sau khi hoàn thành nghiệm thu và đáp ứng các điều kiện an toàn phòng cháy.

Tại thời điểm cập nhật bài viết, từ ngày 01/07/2026, cơ quan Công an không còn thực hiện thủ tục kiểm tra công tác nghiệm thu về PCCC theo cơ chế cắt giảm thủ tục hành chính. Tuy nhiên, việc bãi bỏ khâu kiểm tra này không đồng nghĩa với giảm yêu cầu kỹ thuật; công trình vẫn phải tuân thủ đầy đủ quy định về thiết kế, thẩm định, thi công và nghiệm thu.

Bước 9: Bàn giao công trình và hướng dẫn vận hành

Sau khi nghiệm thu, nhà thầu bàn giao hệ thống cùng hồ sơ hoàn công, bản vẽ, tài liệu kỹ thuật, biên bản thử nghiệm, hướng dẫn sử dụng và kế hoạch bảo trì.

Đội ngũ vận hành của chủ đầu tư cần được hướng dẫn cách theo dõi tín hiệu, kiểm tra thiết bị, xử lý cảnh báo và ứng phó với sự cố. Đồng thời, nhà thầu thực hiện trách nhiệm bảo hành, bảo trì theo thỏa thuận để hệ thống luôn duy trì trạng thái hoạt động ổn định.

Các tiêu chuẩn và quy định áp dụng trong thiết kế PCCC

Hồ sơ thiết kế hệ thống PCCC phải tuân thủ quy định pháp luật, quy chuẩn kỹ thuật bắt buộc và các tiêu chuẩn được lựa chọn áp dụng cho từng loại công trình. Do hệ thống văn bản đã có nhiều thay đổi, đơn vị thiết kế cần kiểm tra hiệu lực tại thời điểm lập hồ sơ, tránh tiếp tục sử dụng các phiên bản đã được thay thế.

Văn bản pháp lý chính:

• Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ số 55/2024/QH15: Quy định nguyên tắc, trách nhiệm và yêu cầu chung về PCCC, CNCH; có hiệu lực từ ngày 01/07/2025. 
• Nghị định 105/2025/NĐ-CP: Quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ; đồng thời xác định danh mục công trình thuộc diện thẩm định thiết kế về PCCC. 

Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia:

• QCVN 06:2022/BXD và Sửa đổi 1:2023: Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn cháy cho nhà và công trình, quy định các yêu cầu liên quan đến bậc chịu lửa, khoảng cách an toàn, ngăn cháy, thoát nạn, chống tụ khói và khả năng tiếp cận của lực lượng chữa cháy. 
• QCVN 10:2025/BCA: Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về trang bị, bố trí phương tiện PCCC và CNCH cho nhà và công trình, có hiệu lực từ ngày 30/12/2025. Quy chuẩn này là căn cứ quan trọng khi xác định loại, số lượng và vị trí bố trí phương tiện PCCC. 

Các tiêu chuẩn thường được áp dụng:

• TCVN 3890:2023: Phương tiện phòng cháy và chữa cháy cho nhà và công trình – trang bị, bố trí.
• TCVN 5738:2021: Hệ thống báo cháy tự động – yêu cầu kỹ thuật.
• TCVN 7336:2021: Hệ thống chữa cháy tự động bằng nước, bọt – yêu cầu thiết kế và lắp đặt.
• TCVN 7161: Hệ thống chữa cháy bằng khí – tính chất vật lý và thiết kế hệ thống.
• TCVN 7278: Chất tạo bọt chữa cháy – yêu cầu kỹ thuật đối với từng loại chất lỏng cháy.
• TCVN 6379:1998: Thiết bị chữa cháy – trụ nước chữa cháy – yêu cầu kỹ thuật.
• TCVN 4756:1989: Quy phạm nối đất và nối không các thiết bị điện.
• TCVN 9206:2012: Đặt thiết bị điện trong nhà ở và công trình công cộng – tiêu chuẩn thiết kế.
• TCVN 9207:2012: Đặt đường dẫn điện trong nhà ở và công trình công cộng – tiêu chuẩn thiết kế.

Danh mục trên mang tính tổng quan và không áp dụng đồng loạt cho mọi công trình. Kỹ sư cần căn cứ vào công năng, quy mô, mức độ nguy hiểm cháy, giải pháp công nghệ và yêu cầu của hồ sơ dự án để lựa chọn đúng quy chuẩn, tiêu chuẩn còn hiệu lực.

Những yêu cầu cơ bản cần đáp ứng khi thiết kế hệ thống PCCC

Quá trình thiết kế hệ thống PCCC cần được tính toán đồng bộ với kiến trúc, kết cấu và hệ thống cơ điện của công trình. Phương án thiết kế phải đáp ứng các yêu cầu cơ bản sau:

• Ưu tiên bảo vệ con người: Hệ thống phải hỗ trợ phát hiện sớm, cảnh báo kịp thời và tạo điều kiện để người bên trong sơ tán an toàn khi xảy ra cháy.
• Hạn chế cháy lan và thiệt hại tài sản: Các giải pháp ngăn cháy, chữa cháy và kiểm soát khói cần được bố trí phù hợp để khống chế đám cháy, bảo vệ kết cấu, máy móc, hàng hóa và tài sản trong công trình.
• Phù hợp với công năng sử dụng: Nhà kho, nhà xưởng, văn phòng, chung cư, trung tâm thương mại và công trình hóa chất có đặc điểm nguy hiểm cháy khác nhau. Vì vậy, mỗi loại công trình cần có phương án PCCC riêng, không áp dụng một thiết kế chung cho mọi trường hợp.
• Bảo đảm khả năng hoạt động ổn định: Hệ thống phải duy trì trạng thái sẵn sàng, có nguồn điện và nguồn nước phù hợp, hạn chế báo cháy giả và không gây ảnh hưởng không cần thiết đến hoạt động sinh hoạt, sản xuất hoặc kinh doanh.
• Đầy đủ các hệ thống cần thiết: Tùy theo quy mô công trình, hồ sơ có thể bao gồm hệ thống báo cháy tự động, cảnh báo, chữa cháy, cấp nước, hút khói, tăng áp, đèn chỉ dẫn và chiếu sáng sự cố.
• Bố trí thiết bị đúng kỹ thuật: Đầu báo, chuông, đèn, sprinkler, họng nước, bình chữa cháy và các thiết bị khác phải được lựa chọn, tính toán và bố trí phù hợp với diện tích bảo vệ, chiều cao, môi trường và mức độ nguy hiểm cháy.
• Thuận tiện cho kiểm tra và bảo trì: Thiết bị, van, tủ điều khiển và các điểm kiểm tra phải dễ tiếp cận, giúp đội ngũ vận hành nhanh chóng kiểm tra, sửa chữa và xử lý sự cố.
• Tuân thủ quy định hiện hành: Hồ sơ thiết kế phải đáp ứng các quy chuẩn kỹ thuật bắt buộc, tiêu chuẩn được lựa chọn áp dụng và thủ tục pháp lý tương ứng với loại, quy mô công trình.

Một số các loại bản vẽ thiết kế hệ thống PCCC

Hồ sơ thiết kế hệ thống PCCC gồm nhiều bản vẽ thể hiện tổng thể công trình, phương án bố trí thiết bị và nguyên lý hoạt động của từng hệ thống. Tùy theo loại hình và quy mô dự án, hồ sơ có thể bao gồm:

• Bản vẽ mặt bằng tổng thể: Thể hiện vị trí công trình, đường giao thông phục vụ chữa cháy, khoảng cách an toàn, nguồn nước và khu vực tập kết phương tiện.
• Bản vẽ kiến trúc liên quan đến PCCC: Gồm mặt bằng các tầng, mặt bằng mái, mặt đứng và mặt cắt; thể hiện lối thoát nạn, cầu thang, cửa ngăn cháy và các khoang cháy.
• Bản vẽ bố trí công năng và dây chuyền sản xuất: Áp dụng cho nhà máy, nhà xưởng; thể hiện vị trí máy móc, khu vực sản xuất, kho nguyên liệu và những nơi có nguy cơ cháy nổ.
• Bản vẽ hệ thống báo cháy: Thể hiện vị trí trung tâm báo cháy, đầu báo, nút nhấn, chuông, đèn và tuyến dây tín hiệu.
• Bản vẽ hệ thống chữa cháy: Thể hiện vị trí sprinkler, họng nước, bình chữa cháy, đường ống, van và các thiết bị liên quan.
• Bản vẽ trạm bơm và bể nước chữa cháy: Thể hiện dung tích bể, hệ thống máy bơm, đường ống hút – đẩy, van và nguyên lý cấp nước chữa cháy.
• Bản vẽ hút khói và tăng áp: Thể hiện vị trí quạt, đường ống gió, cửa hút – xả, van chặn lửa và phương án kiểm soát khói khi xảy ra cháy.
• Sơ đồ nguyên lý và liên động: Mô tả cách các hệ thống báo cháy, chữa cháy, thang máy, quạt hút khói, cửa ngăn cháy và nguồn điện phối hợp hoạt động.
• Bản vẽ chi tiết lắp đặt: Thể hiện cấu tạo, cao độ, vị trí liên kết và phương thức lắp đặt từng thiết bị để phục vụ quá trình thi công, kiểm tra và nghiệm thu.

Những lưu ý quan trọng khi thiết kế hệ thống PCCC

Thiết kế hệ thống PCCC cần được phối hợp ngay từ giai đoạn đầu với kiến trúc, kết cấu và hệ thống cơ điện. Việc triển khai đồng bộ giúp hạn chế xung đột kỹ thuật, tránh phải điều chỉnh khi thi công và bảo đảm hiệu quả bảo vệ công trình.

Một số vấn đề quan trọng cần lưu ý gồm:

• Đánh giá đúng công năng và nguy cơ cháy: Cần xác định loại hình công trình, số lượng người sử dụng, vật liệu, hàng hóa, dây chuyền sản xuất và khu vực có nguy cơ cháy nổ để lựa chọn giải pháp phù hợp.
• Phối hợp đồng bộ giữa các bộ môn: Kiến trúc, kết cấu, điện, cấp thoát nước, thông gió và PCCC phải được kiểm tra đồng thời. Điều này giúp hạn chế tình trạng đường ống, máng cáp và thiết bị giao cắt hoặc ảnh hưởng đến lối thoát nạn.
• Tuân thủ quy định hiện hành: Hồ sơ phải đáp ứng quy định pháp luật, quy chuẩn kỹ thuật bắt buộc và các tiêu chuẩn được lựa chọn áp dụng cho dự án.
• Bảo đảm khoảng cách và khả năng tiếp cận: Công trình cần đáp ứng khoảng cách an toàn cháy, đường giao thông, bãi đỗ và vị trí tiếp cận phù hợp để lực lượng, phương tiện chữa cháy triển khai khi có sự cố.
• Thiết kế lối thoát nạn an toàn: Số lượng, chiều rộng và khoảng cách đến lối ra thoát nạn phải được tính toán theo quy mô công trình. Cầu thang, cửa ngăn cháy, đèn chỉ dẫn và chiếu sáng sự cố cần được bố trí rõ ràng, dễ nhận biết.
• Kiểm soát khói và chống cháy lan: Cần bố trí giải pháp ngăn cháy, hút khói, tăng áp và bảo vệ các vị trí xuyên tường, xuyên sàn nhằm hạn chế lửa, khói lan sang khu vực khác.
• Bảo đảm an toàn điện và chống sét: Hệ thống điện, tiếp địa, chống sét và nguồn điện dự phòng phải được thiết kế phù hợp, hạn chế nguy cơ chập điện và duy trì hoạt động của thiết bị PCCC khi nguồn điện chính gặp sự cố.
• Tính toán nguồn nước chữa cháy: Bể nước, trạm bơm, đường ống và trụ nước phải đáp ứng lưu lượng, áp lực và thời gian chữa cháy theo yêu cầu thiết kế.
• Lựa chọn hệ thống báo cháy, chữa cháy phù hợp: Chủng loại và số lượng đầu báo, sprinkler, bình chữa cháy, họng nước hoặc hệ thống chữa cháy chuyên dụng cần phù hợp với môi trường, diện tích và tính chất cháy của từng khu vực.
• Bảo đảm khả năng liên động: Tín hiệu báo cháy cần được phối hợp với quạt hút khói, quạt tăng áp, thang máy, cửa ngăn cháy, hệ thống âm thanh và các thiết bị kỹ thuật liên quan.
• Thuận tiện kiểm tra và bảo trì: Thiết bị, van, tủ điều khiển và cửa thăm phải được bố trí tại vị trí dễ tiếp cận, giúp đơn vị vận hành kiểm tra và xử lý sự cố nhanh chóng.
• Dự trù chi phí hợp lý: Ngân sách cần bao gồm chi phí thiết kế, thiết bị, thi công, thử nghiệm, bảo trì và khoản dự phòng cho những điều chỉnh phát sinh trong quá trình triển khai.

Thiết kế hệ thống PCCC đúng tiêu chuẩn là nền tảng giúp công trình chủ động phát hiện, cảnh báo và kiểm soát nguy cơ cháy nổ, qua đó bảo vệ con người, tài sản và duy trì hoạt động ổn định. Để hệ thống phát huy hiệu quả, quá trình thiết kế cần được triển khai đồng bộ với kiến trúc, kết cấu và cơ điện, đồng thời tuân thủ các quy định pháp luật, quy chuẩn và tiêu chuẩn hiện hành.

Thông tin liên hệ TDI Cons

• Hotline: 024 6297 0970
• Email: info@tdigroup.vn
• Website: https://tdicons.vn/
• Trụ sở: Khu Đô Thị Geleximco, Phường Tây Mỗ, TP. Hà Nội
• Chi nhánh miền Trung: Khu đô thị VCN, Nam Nha Trang, Khánh Hoà
• Chi nhánh miền Nam: 15 đường 2A, Long Bình, TP. HCM